Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

“`html

The Big Bang Theory dizisindeki ikonik karakterlerden olan Sheldon Cooper, komşusuna ulaşmadan önce kapıyı tam üç kez çalar. Eğer kapı, bu üç vurma gerçekleşmeden açılırsa, Sheldon yine de bu ritüeli tamamlamak için üç kez kapıya vurur ve her defasında, “Bu benim oturduğum yer” diyerek koltuğun aynı noktasında oturur. Seyirciler, Sheldon’un bu garip davranışlarını izlerken bazen “biraz takıntılı” olduğunu düşünebiliriz. Ancak, bu durum aslında hoş görülebilecek kadar basit değil. Çünkü Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) söz konusuyken, “biraz takıntılı” olmak diye bir şey söz konusu değildir. Günlük yaşamda mükemmeliyetçilik ya da benzeri davranışlarla ilgili konuşurken “Bende biraz takıntı var” diyerek geçiştirdiğimiz durumlar aslında derin bir psikolojik rahatsızlığın belirtisi olabilir.

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), bireylerin kontrol edemediği tekrarlayan düşüncelere (obsesyonlar) sahip olduğu ve bunlardan kaçınmak adına tekrarlayan davranışlar (kompulsiyonlar) geliştirdiği uzun sürelidir. OKB hastalarının belirtileri, hem yaşamını hem de günlük aktivitelerini olumsuz yönde etkileyebilecek ve zaman alan sorunlar içermektedir. Ne var ki, bu semptomları yönetmeyi sağlayacak tedavi yöntemleri bulunmaktadır.

Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir?

OKB’yi tanımlamak, realiteyi basite indirgemekten başka bir şey değildir. Bu rahatsızlık, kişilerin kontrol dışı sürekli ve tekrarlayan düşünceler deneyimlemesine neden olur ve these düşünceleri azaltmak amacıyla çeşitli ritüeller geliştirmelerine yol açar. “Birinin biraz obsesif kompulsif bozukluğu var” demek, “birinin biraz astımı var” demekle aynı mantıkta bir ifadedir ve bu, mantıksızdır. Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), kişilerin sabit düşünce kalıplarına sahip olduğu ve rutin faaliyetlerini tekrar tekrar gerçekleştirdiği psikolojik bir rahatsızlıktır. Bu durumla mücadele eden bireyler sıklıkla düşüncelerini ya da hareketlerini kontrol edememektedirler. Yaygın belirtiler arasında sürekli el yıkama, nesneleri sayma ve kapıların kilitli olup olmadığını kontrol etme eylemleri yer almaktadır.

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), genel belirli temalar etrafında şekillenen takıntılarla başlar. Bu takıntılar, bireyleri sistematik ve tekrarlayan davranışlar sergilemeye yöneltir. Takıntılar ve kompulsiyonlar, günlük yaşam aktivitelerini aksatır ve dolayısıyla kişide ciddi bir sıkıntı yaratır. Kişinin durumuyla ilgili anksiyetesini azaltmak amacıyla tekrarlayan eylemler gerçekleştirmesi gerekliliği ortaya çıkar. Bu durum, OKB’nin yaşadığı karmaşık döngüyü oluşturur. OKB sıkça mikrop bulaşma korkusu gibi belirli konular etrafında yoğunlaşır. Kirlenme korkunuzu hafifletmek amacıyla ellerinizi yaralanana kadar yıkayabilirsiniz. OKB sahibi bireyler, rahatsızlıklarından duydukları utancı ve sıkıntıyı açıkça ifade etmekte zorlanabilir. Ancak etkili tedavi seçenekleri mevcuttur.

Sürekli Kontrol Sorunu

OKB Action-İngiltere’nin konuşmacılarından biri olan Olivia, araba kapısının kapalı olup olmaması ya da ocağın açık kalması gibi endişelerin oldukça yaygın olduğunu belirtmektedir. “Normal bir kişi, unuttuğu şeyi ya kontrol eder ya da umursamaz. Aksine, OKB hastaları için bu düşünceler baş döndürücü hale gelir ve gün boyunca sürekli uğraşma gereği duyarlar.”

Örneğin, OKB’si olan bir kadının işe gitmeden önce aracının kapısını bir saat boyunca kontrol etmesi olağandır. Başka bir örnekte, OKB’si olan bir adam evden çıkmadan önce tüm aletleri defalarca kontrol eder, böylece evinin yanmasından korkar. Gittikten sonra geri döner ve bu eylemleri tekrar yapmak zorunda hisseder. Obsesif kompulsif bozukluk, birçok insanın yaşam kalitesini olumsuz etkileyen derin bir bozukluktur.

Obsesif Kompulsif Bozukluk ve Takıntılı Olma Durumu

“Biraz takıntılı olmak” ifadesi, popüler kültürdeki disiplinli ve titiz davranışlara atıfta bulunarak kullanılmaktadır. Bu durum, OKB’nin ciddiyetine dair farkındalığımızı azaltmakta ve OKB hastalarının damgalanmasına sebep olmaktadır.

OKB’nin kesin nedeni kesin olarak bilinmemektedir, fakat hastalık çok çeşitli şekillerde kendini göstermektedir. Medya, OKB’nin belirli türlerine fazla dikkat çekse de, bunun yanı sıra başkalarına zarar vermekten endişe duymak gibi farklı OKB türlerini göz ardı etmektedir. Kişinin dini inançlarıyla çelişen düşünceler ya da sevdiklerine dair aşırı güven arayışları gibi durumlar da OCB belirtileri arasında yer alabilmektedir.

Tek Yumurta İkizleri Üzerine Araştırmalar

Tek yumurta ikizleri üzerinde yapılan araştırmalar, OKB’nin kökeninde genetik faktörlerin rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bazı raporlar, OKB’nin stres veya travmalardan kaynaklandığını, diğer çalışmalarsa enfeksiyon sonrası geliştiğini göstermektedir. OKB’nin tamamen tedavi edilmesi mümkün olmamakla birlikte, terapi, ilaç tedavisi ve bazı antidepresanlar tedavi yöntemleri arasında yer almaktadır. İhtiyaç duyulmuyorsa tedavi edilmezse, OKB uzun yıllar sürebilir. Dünya genelinde nüfusun %2.3’ü hayatlarının bir döneminde OKB’den muzdarip olabilir.

Olivia, “Medya, OKB’yi temizlik ve düzen ile ilişkilendirerek yansıtır. Ancak birçok farklı türde obsesyonu olan bireylerin yaşadığı süreçler de göz ardı edilmektedir. OKB ile ilgili farkındalığı artırmak kritik öneme sahiptir. Ayrıca bu rahatsızlığın tedavisi olabileceğini insanlara aktarmalıyız” şeklinde eklemektedir.

OKB’nin Belirtileri Nelerdir?

OKB’ye sahip bireylerde obsesyonlar, kompulsiyonlar veya her ikisi bir arada olabilir. Takıntılar, istenmeyen, tekrarlayan ve çoğu insanı rahatsız eden düşüncelerden oluşur. Yaygın takıntılar arasında şunlar bulunmaktadır:

Mikrop ya da kirlenme korkusu
Unutma, yanlış koyma veya kaybetme kaygısı
Kontrol kaybı korkusu
Kendine veya başkalarına zarar verme düşünceleri
Seks, din veya yasaklı düşüncelerle ilgili istenmeyen düşünceler
Mükemmel bir düzen arayışı

Kompulsiyonlar, genellikle bir takıntı ile ilişkili olarak kişinin tekrarlamak istediği davranışlardır. Yaygın kompulsiyonlar şunları içerir:

Aşırı temizlik ya da el yıkama
Nesneleri belirli bir sıraya koyma
Kapıların ve ocakların kilitli olup olmadığını tekrar tekrar kontrol etme
Kompulsif sayım yapma
Sessizce dua etme veya kelimeleri tekrar etme

Her tekrarlanan düşünce takıntı değildir ve her alışkanlık ya da ritüel de kompulsiyon olarak tanımlanamaz. Fakat OKB’si olan bireyler genellikle:

Her ne kadar aşırı olduklarını bilseler de obsesyon ve kompulsiyonları kontrol edemezler.
Günde bir saatten fazla zaman harcıyor olabilirler.
Kompulsiyonlarından keyif almazlar, fakat kaygıyı azaltma amacıyla bu davranışlara başvururlar.
Bu düşünce veya davranışlar gündelik yaşamda önemli sorunlar yaratabilir.

Ayrıca, OKB’li bazı bireylerde, hareketli ve sesli tekrarlayan tik bozukluğu görülebilir. Motor tikler, göz kırpma gibi ani ve kısa hareketlerdir. Vokal tikler ise boğaz temizleme ya da homurdanma gibi seslerden oluşur. OKB’ye sahip bireylerin, ayrıca duygusal bozukluk ya da anksiyete rahatsızlığı tanısı alma olasılığı da yüksektir.

OKB belirtileri, herhangi bir zamanda başlayabilir fakat genellikle genç yaşlarda başlar. Genç yaş grubu bireyler OKB teşhisi alırken, belirtiler yavaş yavaş ortaya çıkabilir ve zamanla değişiklik gösterebilir. Stresli dönemlerde semptomlar genellikle şiddetlenir. OKB’si olan bireyler bazen semptomlarını tetikleyen durumları önlemek için kaçınabilir veya alkol ya da uyuşturucu gibi maddelere başvurabilir. Birçok yetişkin, davranışlarının mantıksız olduğunu fark edebilirken, çocuklar bu durumun farkında olmayabilir ve ritüelleri yerine getirmedikleri takdirde kötü sonuçlar doğacağından korkabilirler. Ebeveynler veya öğretmenler genellikle çocuklarda OKB belirtilerini gözlemleyebilirler. Eğer sizde ya da çocuğunuzda OKB belirtileri olduğundan şüpheleniyorsanız, bir sağlık uzmanı ile görüşmelisiniz. Tedavi edilmediği takdirde OKB belirtileri ağırlaşabilir ve günlük hayatı olumsuz etkileyebilir.

OKB Nasıl Teşhis Edilir?

OKB için spesifik bir test yoktur. Bir sağlık uzmanı, belirtileriniz ve tıbbi geçmişiniz doğrultusunda tanıyı koymaktadır. Sağlayıcılar, OKB’yi teşhis etmek için DSM-V kılavuzunda belirtilen kriterleri kullanır.

Bu kriterler şunları içermektedir:

Obsesyonlar, kompulsiyonlar ya da her ikisine de sahip olmak.
Obsesyonlar ve kompulsiyonlar oldukça zaman alabilir (günde bir saatten fazla).
Obsesyonlar veya kompulsiyonlar, kişisel ya da sosyal yaşamda sıkıntıya neden olur.
Semptomlar, maddeler, alkol veya herhangi bir başka sağlık durumundan kaynaklanmamaktadır.
Semptomlar, genel anksiyete, yeme bozukluğu veya beden imajı bozukluğu gibi farklı bir ruh sağlığı durumu ile açıklanmamaktadır.

OKB’yi Önleyebilir Miyiz?

OKB’yi önlemek mümkün değildir. Ancak erken teşhis ve tedavi, semptomları ve yaşam üzerindeki etkilerini azaltmada faydalı olabilir.

OKB İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

OKB’nin kesin nedenleri bilinmemekle birlikte, bu bozukluğun gelişimini artıran bazı risk faktörleri bulunmaktadır.

Genetik: Araştırmalar, birinci derece akrabası (ebeveyn ya da kardeş) OKB varlığı, bu bozukluğun gelişmesinde risk oluşturabileceğini ortaya koymuştur. Ancak bilim insanları, OKB’ye yol açabilecek kesin bir gen tespit edemezken, genetik araştırmalar devam etmektedir.

Biyolojik Faktörler: Beyin görüntüleme çalışmaları, OKB’li bireylerin davranış ve duygusal tepkileri yöneten beyin bölümlerinde farklılıklar sergilediğini göstermektedir. Ayrıca, araştırmacılar çeşitli beyin bölgelerinin ve biyolojik sürecin obsesif düşünceler ve kompulsiyonlarla olan etkileşimlerini araştırmaktadırlar. Bu bilgiler, tedavi yöntemlerinin şekillendirilmesine yardımcı olabilir.

Mizaç: Bazı araştırmalar, çocukken çekingen ve olumsuz duygulara sahip olan kişilerin OKB geliştirme olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir.

Çocukluk Travması: Bazı çalışmalar, çocukluk dönemi travmaları ile obsesif kompulsif belirtiler arasında bir bağ olduğunu öne sürmektedir. Sözü geçen konuyu daha iyi anlayabilmek için daha fazla araştırma gerekmektedir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir?

OKB tedavisi, çoğunlukla ilaç tedavisi ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ile gerçekleştirilmektedir. BDT, bireylere problemli obsesyonlarla başa çıkma becerileri kazandırır. Kısa süreli düşüncelere odaklanmadan davranışları kontrol altına almayı öğretir. BDT’nin bazı tekniklerinde, OKB hastası birey, korkutucu bir duruma maruz bırakılır. Bu süreç sırasında, kaygıları geçene kadar tekrarlayan ritüellerden uzak durulur. Sonuç olarak, birey korkularına alışır ve bu konudaki hassasiyeti azalır.

Diğer kaygı bozukluklarında olduğu gibi, OKB belirtilerini tanımak, kabul etmek, başa çıkmak ve tedavi etmek zorlayıcı olabilir. Biz bir kuruluş olarak, bilgi yaymanın yanı sıra obsesyonlar (kuruntular) hakkında açıkça konuşmakla kenetlenmeli ve insanların yanlış bir şekilde hafife aldığı bir sorundan bahsetmenin gerçeğini aktarmalıyız.

Yeterli tedavi alan OKB hastaları genellikle yaşam kalitelerinde artış ve işlevsellikte iyileşme göstermektedir. Tedavi, bireyin iş yaşamında, sosyal ilişkilerinde ve boş zaman aktivitelerinde daha verimli ve keyifli bir yaşam sürmelerine yardımcı olabilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi

Etkin tedavi yöntemlerinden biri, maruziyet ve tepki önleme (ERP) olarak adlandırılan bir bilişsel davranışçı terapi türüdür. Tedavi seansları sırasında hastalar korkulan durumlarla veya obsesyonlarını tetikleyen düşüncelerle yüzleşirler. Tedavi’ye genellikle hafif ya da orta seviyede etkileyen durumlarla başlanır, bu durumda başlangıçta kaygı artışı olabilir. Hastalara, alışılmış kompulsif hareketlerden kaçınmaları gerektiği söylenir. Bu süreçte, hastalar korkutucu bir durumda kalarak korkularının sadece düşünceden ibaret olduğunu keşfederler. Bireyler, ritüellere başvurmadan korkularıyla yüzleşmeyi öğrenir ve zamanla kaygıları azalır. Kanıta dayanan yöntemlerle, terapistler ve hastalar, düşükten yükseğe doğru kademeli bir maruziyet planı geliştirmek için işbirliği yapar. Maruziyetler, hem tedavi seanslarında hem de günlük hayatta yapılır. OKB’si olan bazı bireyler, başlangıçta ortaya çıkan kaygı nedeniyle tedaviye katılmamayı tercih edebilirler; ancak bu, OKB türlerini tedavi etmek için en güçlü araçtır.

İlaç Tedavisi

Genellikle depresyon tedavisinde kullanılan seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar), OKB tedavisinde de etkili olabilir. OKB’ye yönelik SSRI dozları, depresyon tedavisinde kullanılanlardan genellikle daha yüksektir. Bir SSRI’ya yanıt vermeyen hastalar bazen alternatif tedavilere olumlu yanıt verebilir. Maximum fayda, genelde altı ila on iki hafta içinde görünür hale gelir. Hafif veya orta düzeyde OKB semptomları olan hastalar, terapistlerin önerilerine, bilişsel kapasitelerine ve içgörü seviyelerine göre ya BDT ya da ilaç tedavisi ile tedavi edilir. OKB’nin en etkili tedavisi, özellikle belirtiler şiddetliyse, BDT ve SSRI kombinasyonudur.

Beyin Cerrahisi Tedavisi

Son araştırmalar, gama ventral kapsülotominin, geleneksel tedavilere yeterince yanıt vermeyen kişilere fayda sağlayabileceğini, ancak geçmişteki olumsuz durumları ve invazivliği dolayısıyla nadiren kullanıldığını göstermektedir. Beyne implante edilen bir cihaz aracılığıyla uygulanan derin beyin stimülasyonu, etkinliği destekleyici verilerle ilişkilendirilmiş olmasına rağmen, karmaşıklığı ve invaziv oluşuyla sınırlıdır.

Hazırlayan: Sultan Kaya